Τα όνειρα σου να είναι μεγάλα. Για να μην τα χάνεις όταν τα ακολουθείς.

Το μυθιστόρημα Ικαρίδες της Φραντζέσκας Κολυβά που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ωκεανός καταβυθίζεται στα άδυτα του γυναικείου ψυχισμού και φέρνει στην επιφάνεια τους μύχιους φόβους, τις ανάγκες και τις ελπίδες των ηρωίδων δίνοντας στον αναγνώστη τη δυνατότητα να αναζητήσει τη δική του αλήθεια και να αναμετρηθεί με τις δικές του αντοχές σ’ αυτό το ”πέταγμα του ‘Ικαρου’. Η συνομιλία με την συγγραφέα αναδεικνύει τη βαθύτερη δραματική ένταση των ιστοριών και αποκαλύπτει τα καινούργια αδοκίμαστα μονοπάτια στα οποία μπορεί να οδηγηθεί η σκέψη. Η Φραντζέσκα Κολυβά απαντά σε ερωτήματα που αφορούν την πλοκή και την εποχή του βιβλίου καθώς και τον τρόπο με τον οποίο δούλεψε, τις φιλοσοφικές της απόψεις, τις μυθικές αναφορές, παράλληλα όμως, με την ρεαλιστική πραγματικότητα της ζωής που γίνεται το πεδίο μάχης στο οποίο οι γυναίκες του βιβλίου θα ”τολμήσουν να γίνουν αυτό που είναι”. 

Ο τίτλος του βιβλίου γεννά το ενδιαφέρον του αναγνώστη και συνειρμικά τον οδηγεί στην έννοια της ελευθερίας και της αναζήτησης του ονείρου εφ’ όσον πρόκειται για τις ιέρειες του μυθικού Ίκαρου. Πώς συνδέεται ο συμβολισμός αυτός με τις ιστορίες του βιβλίου;

Πρώτα πρώτα οι μύθοι δεν είναι έξω από την ανθρώπινη ζωή, απλά είναι μια συμβολική πραγματικότητα. Πίσω από το προφανές (που για τον Ίκαρο είναι το εγχείρημα του αδύνατου στην αναζήτηση της απόλυτης ελευθερίας και για το Δαίδαλο η επινοητικότητα), υπάρχει η μεταμόρφωση, που εκφράζεται με τα φτερά και απηχεί την εκπλήρωση της αρχέγονης επιθυμίας του ανθρώπου να μεταμορφωθεί σε πουλί. Η «μεταμόρφωση» (που νοείται στο βιβλίο ως εσωτερική) είναι αλληλένδετη με την ελευθερία και λέξη κλειδί για το έργο. Οι ιέρειες που εκπροσωπούν το πνεύμα του Ίκαρου, συναντούν τα κορίτσια του οικοτροφείου στη λαχτάρα της ελευθερίας και στην απόδραση από την παγίδευση. Αν το σκεφτείτε, ο Ίκαρος το έσκασε από μια φυλακή, το μινωικό λαβύρινθο. Και για τα κορίτσια που μεγαλώνουν στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, την Ελλάδα της ανασυγκρότησης, της δικτατορίας, και τελικά της στέρησης, το οικοτροφείο στα κατσάβραχα της Μακεδονίας είναι μια φυλακή. Πέρα όμως από το προφανές αίτημα της εφηβείας, η ανεξαρτησία ή χειραφέτηση, η αυτογνωσία και η μεταμόρφωση είναι ποιοτικές προκλήσεις που μια γυναίκα θα αντιμετωπίσει στη ζωή της. Για την Ισμήνη φερειπείν, που είναι σαρανταπεντάρα σύζυγος ενός αυταρχικού δικαστή, θα χρειαστεί ένας θάνατος και η απομάγευση μιας παλιάς αγάπης για να αρχίσει η διαδικασία της σκέψης που θα την οδηγήσει στο γκρέμισμα των ψευδαισθήσεων και αναπόφευκτα στη ρήξη. Ακριβώς αυτή η διαδικασία είναι το δραματικά ανάλογο της πτώσης του Ίκαρου όταν τα φτερά του καίγονται στον ήλιο. Μόνο που στις ανθρώπινες ιστορίες η πτώση είναι κάθαρση και λύτρωση από τα βαρίδια της φόβου, της ελπίδας, εντέλει της ασφάλειας, η οποία άλλωστε είναι ανορθολογισμός, αφού ασφάλεια δεν υπάρχει στη φύση.

Οι ηρωίδες είναι έντονες γυναικείες προσωπικότητες με εσωτερικές αναζητήσεις και κοινωνικούς προβληματισμούς ακόμα και όταν βρίσκονται δίπλα σ’ ένα ισχυρό άντρα. Με ποιό τρόπο το επιτυγχάνουν παρ’ όλες τις αντιξοότητες που συναντούν και ποιό το τίμημα αυτών των διεκδικήσεων;

Το μυθιστόρημα είναι σπονδυλωτό, διατρέχει την Ελλάδα ολόκληρου του εικοστού αιώνα και έτσι διαβάζεται και σαν χρονικό κοινωνικής ανθρωπολογίας του τόπου από τα ταραγμένα χρόνια του πολέμου, της κατοχής και του εμφυλίου ως την ανασυγκρότηση και τη δικτατορία. Τα κορίτσια των ιστοριών τα συναντάμε σε κάθε πιθανή ηλικία, παιδιά, έφηβες, δεσποινίδες και κυρίες, με την Ολυμπία – που έχει ιδρύσει το οικοτροφείο- να προηγείται χρονικά, και μαζί της να βιογραφείται όλη η χαμένη γενιά του πολέμου. Οι εποχές που διαδραματίζονται τα γεγονότα, ασφαλώς διαμόρφωσαν τους χαρακτήρες των ηρωίδων με τον αυταρχισμό και τις απαγορεύσεις, που είναι έντονες στη δεκαετία του εξήντα (φτώχεια, μετανάστευση, απομόνωση, στείρα ελληνοχριστιανική εκπαίδευση) τη στιγμή που ο ελεύθερος κόσμος κλυδωνίζεται από κοινωνικά κινήματα και μεταπολεμικά αιτήματα που αλλάζουν τη θεώρηση των πραγμάτων.

”Η κυριαρχία του τυχαίου” παίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή των γυναικών του βιβλίου. Πιστεύετε στην τύχη ή στην προσωπική προσπάθεια για την υλοποίηση των ονείρων και των στόχων;

Είναι γνωστό πως οι περιορισμοί και η σκληρή ζωή δυναμώνουν τον άνθρωπο. Οι ηρωίδες, επίτηδες διαλεγμένες από τις χαμηλές περιοχές της ζωής, προσεγγίζουν το μεγάλο παραμύθι του κόσμου με ένα όνειρο: να πετύχουν. Να ανοιχτούν στον ορίζοντα. Ο ορίζοντας όμως είναι μια ιδεατή γραμμή που όσο την πλησιάζεις, απομακρύνεται… Οπωσδήποτε υπάρχει τίμημα για τις επιθυμίες. Το να κυνηγήσεις τα όνειρά σου ή να αναζητήσεις την αληθινή σου ταυτότητα, σημαίνει πως ανατρέπεις τη ζωή σου και οδηγείσαι στο σημείο μηδέν. Και σ’ αυτό το σημείο, δεν ξέρεις τι θα συναντήσεις. Δείτε για παράδειγμα τη σκοτεινή ιστορία της Ουρανίας, όπου ο φθόνος και ο εφηβικός ναρκισσισμός στιγματίζουν δυο παιδιά για πάντα. Στις υπόλοιπες ιστορίες η μεταμόρφωση είναι τόλμη φτερών . Η Βερόνικα, ας πούμε, εντοπίζει έγκαιρα τα λάθη- βαρίδια της ζωής της (τον επιπόλαιο γάμο, το συναισθηματικό εκβιασμό της μητέρας της) και χρησιμοποιώντας τον ευκαιριακό έρωτα και την βέβαια την τύχη ανοίγει τα φτερά της… «Τύχη» λοιπόν και «τυχαίο». Νοηματικά δεν είναι το ίδιο, ξέρετε. Η τύχη έχει πάνω της τη φόρτιση μιας μοίρας, και υπό αυτή την έννοια πιστεύω πως ο καθένας μας είναι αρχιτέκτονας της μοίρας του. Το τυχαίο όμως είναι οι ευτυχείς συγκυρίες που προωθούν τις αποφάσεις μας. Στην ιστορία της Μάρθας τίθεται αυτός ο προβληματισμός: «Πόσο μεγάλος είναι τελικά ο ρόλος της τύχης στο σχέδιο της ζωής μας;». Προκύπτουν ακόμα σκέψεις για τον άγνωστο ή αγνώριστο ρόλο της τύχης. Πρέπει να τον σεβόμαστε; Να σεβόμαστε δηλαδή τη σοφή τάξη των πραγμάτων, την αόρατη ευκοσμία , να φοβόμαστε να τη διαταράξουμε ,να τη «βιάσουμε» ή να παίξουμε μαζί της, όπως συνέβη με τη φάρσα της Μάρθας;

Η Ολυμπία είναι η ηρωίδα που πέρασε πολλά και πλήρωσε το τίμημα των επιλογών της. Συγχρόνως όμως όλες οι ηρωίδες μάχονται για τα ” θέλω τους”. Τελικώς, για την κατάκτηση της ελευθερίας και της χαράς απαιτούνται θυσίες στη ζωή;

Δεν υπάρχει απόφαση χωρίς τίμημα. Ξέρετε, το ζήτημα της ευθύνης έχει τεθεί από τους αρχαίους τραγικούς σε όλα τα έργα και η φιλοσοφία λέει ότι ο άνθρωπος είναι εκ προοιμίου ένοχος, με την έννοια ότι κάθε φορά που παίρνει μια απόφαση και αναγκαστικά απορρίπτει μιαν άλλη, είναι ένοχος απέναντι στην απόφαση που δεν πήρε. Δείτε τον Αγαμέμνονα. Θυσιάζω το παιδί μου ή δεν ξεκινάει η εκστρατεία. Διαλέγω οικογένεια ή το κοινό καλό. Ή τον Ορέστη. Σκοτώνω τη μητέρα μου αλλιώς δεν ησυχάζει η ψυχή του αδικοσκοτωμένου πατέρα μου. Το ίδιο δίλημμα ταλανίζει και τον Άμλετ. Άρα ένοχη είναι η ανθρώπινη κατάσταση. Γι αυτό οι αρχαίοι βάσισαν την κοσμοθεωρία τους σε έναν συμπαντικό όλον ανταπόδοσης, νομοτέλειας, που περιλαμβάνει την άτι, την ύβριν, τη νέμεση, την τίσιν. Η ουσία της τραγωδίας με το βάρος της ευθύνης διατρέχει την ιστορία της Ουρανίας ενώ η ευτυχής συγκυρία (που ευνοείται από το ρίσκο) μοιάζει να προσφέρεται με την απλοχεριά μιας ηλιόλουστης μέρας στη Βερόνικα. Αλλά η Βερόνικα πήρε ένα μεγάλο ρίσκο. Υπό αυτή την έννοια θεωρώ πως η τύχη ευνοεί τους τολμηρούς, αυτούς που κυνηγούν τα θέλω τους. Η «πολυπερπατημένη» νονά της Ολυμπίας έλεγε: «Τα όνειρά σου να είναι μεγάλα. Για να μην τα χάνεις όταν τα ακολουθείς».

Όλες οι γυναικείες μορφές του μυθιστορήματος αναζητούν τον εαυτό τους και επιδιώκουν την ευτυχία. Είναι ένα βιβλίο υπαρξιακό και συναισθηματικό. Αποτελούσε αυτό δικό σας συγγραφικό στόχο;

Ήθελα να γράψω για τη συνθετότητα της γυναίκας, για τα θέματα που την απασχολούν , τελικά για τις γυναίκες που τολμούν να γίνουν αυτό που είναι. Επιδίωξή μου ήταν να αγγίξω ζητήματα που σφραγίζει η γυναίκα με την έμφυλη ταυτότητά της, όπως η γυναικεία φιλία, που έχει την ιδιοτυπία του ανταγωνισμού αλλά και το κίνητρο της αυτοβελτίωσης, ή η εξουσία (πατέρα, συζύγου) με την έννοια της επιρροής, του πειθαναγκασμού ή εκείνου του υπόγειου ρεύματος που ταυτόχρονα απειλεί και θωπεύει. Και φυσικά ήθελα να μιλήσω για τον έρωτα – ευκαιριακό ή ρομαντικό – που σε κρίσιμες καταστάσεις λειτουργεί σαν εκτόνωση, δηλαδή σπάει τα δεσμά, αλλά τα πιο επιφανειακά… Συγχρόνως όμως πυροδοτεί τη διεργασία της σκέψης, που είναι το πρώτο βήμα για τη «μεταμόρφωση», κι εκεί βρίσκεται η ουσιαστική συμβολή του.

Πού βρίσκεται η συγγραφέας μέσα στις ηρωίδες; Έχουν στοιχεία της προσωπικότητάς της ή είναι εντελώς αντίθετες;

Σε κάτι από όλα και σε όλα. Περισσότερο όμως από εμένα πλάθονται ήρωες με χαρακτήρες και συμπεριφορές που θαυμάζω και θα ήθελα να οικειοποιηθώ. Είναι οι «πολλές άλλες ζωές» που θα θέλαμε να ζούμε.

Στην ”κουζίνα του συγγραφέα.” αναμνήσεις, βιώματα παιδικές εικόνες αποτελούν λογοτεχνικό υλικό;

Εν μέρει ναι, έτσι γίνεται, κι αυτό είναι που συντελεί στην ψυχική αποφόρτιση. Λένε μάλιστα πως ασυνείδητα ο συγγραφέας γράφει και ξαναγράφει το ίδιο βιβλίο . Ωστόσο στο συνειδητό κομμάτι της σκέψης προέχει η μυθοπλασία, και σ’ αυτήν την πολλή δουλειά την κάνει η φαντασία, η πλοκή του μύθου. Αυτή υπαγορεύει τα γεγονότα, τις σκηνές, κι εκεί απαιτείται συνέπεια και αντιστοίχιση χαρακτήρα και στάσης ζωής, πράγμα που σημαίνει ότι αυτή η συνέπεια είναι ο στόχος, και αν χωρέσουν τα βιώματα καλώς, αλλιώς τα παράγεις.

Ποια είναι η διαδικασία συγγραφής ενός βιβλίου; Είναι αποτέλεσμα έμπνευσης ή πειθαρχημένης δουλειάς; Ποια η αφετηρία του;

Με δεδομένη τη φαντασία, τη διάθεση να μιλήσεις ειλικρινά, και ασφαλώς την απόφαση να εκτεθείς, το ενενήντα τοις εκατό της συγγραφής ενός βιβλίου είναι η πειθαρχημένη και αυστηρή δουλειά, χωρίς παραχωρήσεις και εκπτώσεις που ευνοούνται από την αρχή «της ήσσονος προσπαθείας». Ο Ορχάν Παμούκ λέει πως καταλαβαίνεις πότε ένα έργο είναι έτοιμο, αν δεν «τσιμπάει» κάπου όταν το διαβάζεις. Ακριβώς όπως όταν πας να πιάσεις ένα σταθμό στο ραδιόφωνο, και παίζεις υπομονετικά τη ροδέλα μέχρι να τον ακούσεις σωστά, χωρίς παράσιτα. Όσο για την «αφετηρία», φυσικά είναι αυτό που θέλεις να πεις, ποια είναι η κεντρική ιδέα, που λέγαμε στο σχολείο. Έπειτα πλάθεις την ιστορία που μπορεί να εκφράσει την ιδέα σου καλύτερα.

Ποιους συγγραφείς αγαπάτε;

Πρώτα τους ονειρικούς, τους φευγάτους. Σαν τον Νικόλο Αμανίτι, τη Ζυράννα Ζατέλη, τον Γιάννη Ξανθούλη. Έπειτα τους ιμπρεσιονιστές του λόγου, μια μεγεθυμένη σκηνή της ζωής, σαν τα διηγήματα του Χέμινγουέι, του Παπαδιαμάντη και της Αλίς Μονρό. Ακόμη Χαρούκι Μουρακάμι, Καζούο Ισιγκούρο και άλλους.

Μελλοντικά σχέδια; Τι θα περιμένουμε στη συνέχεια;

Κι άλλο γράψιμο. Κι άλλα βιβλία. Έχω πολλά να πω και ελπίζω να προλάβω. Το σύνδρομο της άδειας σελίδας δεν το συνάντησα ακόμη. Ίσως λόγω παρορμητισμού… Μπορεί και αισιοδοξίας.

Το βιβλίο Ικαρίδες της Φραντζέσκας Κολυβά κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ωκεανός