Γράφει ο Βαγγέλης Μαρινάκης

Αιμομίκτης και πατροκτόνος. Με ζωή που θυμίζει ορεσίβια διαδρομή, από τα ύψη της βασιλικής δόξας στα βάθη της αόματης επετείας. Ένας άνδρας που επιμένει να κυνηγάει την αλήθεια, με όποιο κόστος και δίχως συμφέρον, για να διδαχτεί με τρόπο κυριολεκτικά μοιραίο ότι η γνώση δεν είναι πάντοτε ευπρόσδεκτη. Μια φιγούρα αρχέτυπο, ένας ήρωας προορισμένος να παγιδευτεί σε έναν χρησμό από τον οποίο διακαώς επιχειρεί να ξεφύγει.

Ο «Οιδίπους Τύραννος», το magnum opus του αθηναίου τραγωδού Σοφοκλή, φέρνει 25 αιώνες μετά την πρώτη γραφή του όσο λίγα δημιουργήματα τον θεατή αντιμέτωπο με διλήμματα που συνοψίζουν στον υπέρτατο βαθμό το παιχνίδι της τύχης και της ματαιότητας με την ανθρώπινη ζωή. Αποτελεί παράλληλα ένα πρωτόλειο αστυνομικό μυθιστόρημα, όπου ο ερευνητής, ο θύτης και το θύμα ενώνονται σε τριαδική μορφή, στο ένα και το αυτό πρόσωπο.

Από που να πιάσεις λοιπόν τον Οιδίποδα; Πως μεταφέρεται μια τόσο γνωστή θεατρικά ιστορία στο εδώ και στο τώρα; Τι συνδηλώσεις μπορούν να προκαλέσουν οι προφητείες του Τειρεσία, ποιο τέλος μπορεί να μας εκπλήξει σε μια συνθήκη που όλα έχουν ειπωθεί; Σε τι παλάτι ζει ο θηβαίος άνακτας κι από ποια κορυφή εκκινεί η πτώση του; Πως θα μας σερβιριστεί η αλήθεια κι όσα την υποδύονται;

Σε αυτά επιχειρεί να απαντήσει ο βρετανός Ρόμπερτ Άικ, με τη διασκευή του ομώνυμου έργου, που παρουσιάζεται στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση. Και είναι όντως ένας έντιμος διάλογος με τη σοφόκλεια τραγωδία αυτός που έχει στήσει. Το φανερώνει το εύρημα της εκλογικής βραδιάς. Ο Οιδίποδας ως πρωθυπουργικό φαβορί με ορίζοντας θριάμβου μόλις δύο ωρών, μια πολιτική ντόπα που και οικειότητα προσδίδει και οξύνει το δέος της καταβύθισης. Σε αυτό το σκηνικό προεκλογικού οχυρού, όπου μεταφορείς πηγαινοέρχονται κουβαλώντας αντικείμενα κι ανασκευάζοντας τον χώρο, όλα αδειάζουν σταδιακά, εξυπηρετώντας τον συμβολισμό της μεταβολής. Μια μεταβολή μελετημένη, από την ένταση της νίκης και της αμφιβολίας που φέρνει η οδυνηρή μαντεία στην οικογενειακή αναστάτωση. Και μετά, από την αγωνία της αναζήτησης, στην ελάχιστη συζυγική χαρά και έπειτα στην μακάβρια αποκάλυψη.

Θα έλεγε κανείς ότι όλα είναι σωστά. Ο Οιδίποδας του Νίκου Κουρή και η Ιοκάστη της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη, αλλά και ο Κρέων του Λάζαρου Γεωργακόπουλου παίζουν κόντρα στην συνηθισμένη εσωτερικότητα του αρχαίου δράματος γιατί έτσι πρέπει, γιατί εδώ έχουμε μπροστά μας ένα υβριδικό έργο, ένα οικογενειακό δράμα που διασταυρώνεται με το πολιτικό θρίλερ (έξυπνη ιδέα η χρήση του βίντεο να παίζει εικόνες πραγματικών δημοσκόπων και exit polls). Ο νέος αφέντης της πόλης είναι δημεγέρτης, όχι σεβάσμια φιγούρα, κι αντί για πορφυρά ενδύματα εναλλάσσει το κοστούμι με φόρμες και αθλητικά παπούτσια. Τα λόγια ηλεκτρίζονται γιατί οι ήρωες είναι σε εκλογική «ντόπα».

Κι υπάρχουν δύο πραγματικά συγκλονιστικές στιγμές μεταξύ του ντουέτου, αυτή της εικονικής αιδοιολειχίας και εκείνη όπου σε μετατραυματικό σοκ αλλάζουν τα ρούχα τους πριν οδηγηθούν στο τραγικό τέλος, που έρχονται να εκτονώσουν τη ζωή και τον χαμό των ηρώων μέσα από τα πρόσωπα και τα σώματα τους, παλλόμενα και βουβά ανά περίπτωση.

Όλα καλά ως εδώ. Είναι όμως τόσο κραυγαλέα η πρόθεση για εντοπιότητα –χρονική και συμπεριφορική- που το οικογενειακό στοιχείο υπάρχουν στιγμές που εκτοπίζει το κεντρικό νόημα. Ποια η αιτία για το γεύμα των γονιών με τα παιδιά (Γιώργος Ζιάκας, Γιάννης Τσουμαράκης, Δανάη-Αρσενία Φιλίδου); Τι εξυπηρετεί το λογύδριο του πατέρα σε καθένα από αυτά ξεχωριστά, περί απιστίας και συμπερίληψης; Τι το outing του Πολυνείκη και το «πέσιμο» του Κρέοντα στην Αντιγόνη; Τι ακόμη η «αποκάλυψη» για το αμαρτωλό παρελθόν του Λάϊου;

«Στον Οιδίποδα βρίσκουμε τον Έπσταϊν και τους βιασμούς παιδιών» λέει ο Τσουμαράκης, Πολυνείκης εν προκειμένω σε συνέντευξή του στη Lifo. Περιγράφει έτσι –άθελά του φυσικά- το βασικό πρόβλημα του έργου. Την διάθεση να γίνει σύγχρονο με τρόπο που να αφορά το κοινό του στο σήμερα, ένα κοινό ψηφιακό και εφήμερο, δύσκολο στο σοκ άρα και άμαθο στην ίδια την τραγωδία ως έννοια. Κοινό αρχικά αγγλόφωνο, γεγονός που δικαιολογεί κατά πάσα πιθανότητα την εμμονή να χωρέσουν τα πάντα για να εξηγηθούν. Εδώ όμως αυτή η εμμονή αντί για δημιουργική μανία λειτουργεί ως φάλτσο, σαν δίχως λόγο παρέκβαση, σαν σπατάλη της ενέργειας που φέρνουν με καλή διάθεση οι άξιοι ηθοποιοί, στομώνωντας τη δραματουργική αιχμή.

Ακόμη κι ευχάριστη έκπληξη της Μερόπης (η σπουδαία Ράνια Οικονομίδου έχει σπιρτόζικη χάρη) χάνει τον στόχο της, ανάμεσα στην ανάγκη της κωμικής εκτόνωσης και του κομιστή δυσάρεστων αποκαλύψεων. Πως μπορεί η ίδια γυναίκα που επισφραγίζει μια από τις πιο καίριες στιγμές της πορείας του Οιδίποδα στην καταστροφή να δίνει προηγουμένως μαθήματα καλής συμπεριφοράς στην εγγονή της; Είναι αυτή μάλιστα η προσπάθεια να δοθεί χώρος και χρόνος σε αυτές τις διαστάσεις που αφαιρείται άλλος, πολύτιμος από τους ρόλους του Μέντωρα και της Ιόλης (ταχύ αλλά απολύτως πειστικό το πέρασμα της Χαράς Γιώτα και του Τάκη Σακελλαρίου), από τους οποίους δεν εξάγονται οι προσφερόμενοι χυμοί.

Γιατί ο Οιδίποδας τιμωρείται από την αλήθεια; Ποιους μηχανισμούς εφεύρουμε για να την αποφύγουμε και σε τι μας ωφελεί να την ξέρουμε; Αν αφαιρέσουμε τον μανδύα του μύθου και τον φόβο των θεών τι απομένει στην ιστορία αυτή να ειπωθεί; Έχοντας καταθέσει μια ευφυή διασκευή επί σκηνής ο Άικ- αλλά και οι Lizzie Manwaring και Πρόδρομος Τσινικόρης, οι οποίοι εργάστηκαν άψογα στο υποκριτικό κομμάτι- «γυαλίζει» με νέα, πολύτιμα υλικά τον μύθο. Αλλά του λείπει μια μεγάλη, στρατηγική απάντηση. Ίσως γιατί νιώθει την ανάγκη να εξηγήσει τι σημαίνει ο Οιδίποδας.

OΙΔΙΠΟΔΑΣ Βασισμένο στον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή σε διασκευή & σκηνοθεσία Robert Icke στη Στέγη