Η Κλάρα και ο Ρόμπερτ Σούμαν ερωτεύτηκαν απόλυτα. Διεκδίκησαν την σχέση τους και επέμειναν σ΄αυτή για μία ζωή, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές, ακόμα και στις πιο σκοτεινές. Εκείνος συνθέτης με ευαισθησία, εσωτερικότητα και λάμψη και εκείνη μία χαρισματική πιανίστρια που κατόρθωσε να ανατρέψει τα δεδομένα μια εποχής συνδυάζοντας μια εξαιρετικά επιτυχημένη επαγγελματική πορεία με όλες τις εκφάνσεις της έντονης προσωπική της ζωής. Ο Μιλτιάδης Φιορέντζης μαγεύτηκε από την ιστορία τους, αφέθηκε στις μελωδίες τους και με μια ομάδα ικανών συνεργατών πραγματοποιεί την πρώτη σκηνοθεσία του στο Θέατρο Οδού Κυκλάδων, παρουσιάζοντας το έργο Κλάρα Σούμαν, Τα χαρισματικά πρόσωπα μιας υπερμαριονέτας. Μας μίλησε για την βαθιά συγκινητική ιστορία, για όλα όσα βρήκε στην σιωπή και τους ήχους του σημαντικού λόγου.

Πως προέκυψε η ανάγκη της σκηνοθεσίας;

Μου την έφερε η ζωή. Πέρυσι την άνοιξη, το Θέατρο της Οδού Κυκλάδων, η Ειρήνη Λεβίδη και ο Σπύρος Αλιδάκης μου πρότειναν να σκηνοθετήσω μία παράσταση με μουσικό θέμα. Ήταν ένα σημάδι της ζωής που δεν μπορούσα να αγνοήσω. Σίγουρα υπήρχε μέσα μου η σκηνοθετική ανάγκη, αλλά το κομμάτι της υποκριτικής πάντα υπερίσχυε στην ζυγαριά. Όταν μου έγινε αυτή η πρόταση, το ένστικτό μου για κάποιο λόγο με κίνησε κατευθείαν προς το «ναι». Όταν άρχισα να ψάχνω με τι θα ασχοληθώ, έπεσε στα χέρια μου η περίπτωση Σούμαν και συγκεκριμένα της γυναίκας του Κλάρα Σούμαν.

Γιατί σου κίνησε το ενδιαφέρον η συγκεκριμένη προσωπικότητα;

Το μεγάλο μυστικό είναι ότι καθώς εγώ, παρόλο που έχω κλασική παιδεία και ξέρω πιάνο, δεν είμαι μουσικός και δεν σκέφτηκα αμέσως τον Σούμαν. Εκείνη την περίοδο όμως, που μου προτάθηκε να σκηνοθετήσω, όταν έπαιζα με την ανιψιά μου και της έβαζα το έργο του Σούμαν Κονσέρτο ν. 54, εκείνη παρατούσε όλα της τα παιχνίδια, με έπιανε από τα χέρια και χορεύαμε παρέα. Σκέφτηκα ότι μάλλον αυτό είναι ένα σημάδι να ασχοληθώ με τον Σούμαν. Πολύ γρήγορα κατάλαβα ότι έχει μεγάλο ενδιαφέρον η Κλάρα Σούμαν, η σχέση της μαζί του και η στάση της την συγκεκριμένη εποχή.

Με την επιλογή του έργου, η ιδέα για το πώς θα γίνει υπήρχε από την αρχή ή διαμορφώθηκε μαζί με την ομάδα των ανθρώπων;

Η ξεκάθαρη ίδεα ήταν ότι σίγουρα ήθελα μια παράσταση με πιάνο, με βαρύτονο και με δύο ηθοποιούς. Αυτή ήταν η ιδέα που σίγουρα δεν ήθελα να αλλάξει. Από εκεί και πέρα όταν ξεκίνησα να βρίσκω συνεργάτες, να βρίσκω ποια κομμάτια του Σούμαν θα ακουστούν στην παράσταση και όταν είχα πια κείμενο –ανέθεσα στην συγγραφέα Μαρία Γιαγιάννου να το γράψει-, άρχισε να παίρνει μορφή η κεντρική ιδέα. Ο πυρήνας της ήταν αυτός και ήταν αμετάκλητος.

Η μουσική παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στην παράσταση.

Τεράστιο. Δεν φανταζόμουν να ασχοληθώ με την Κλάρα Σούμαν και να μην έχω πιάνο και βαρύτονο. Γι΄αυτό –κυριολεκτικά και μεταφορικά- τοποθετώ τους μουσικούς στο πρώτο πλάνο.

Γιατί η Κλάρα Σούμαν χαρακτηρίζεται υπερμαριονέτα; Είναι επειδή είχε πολλούς ρόλους ταυτόχρονα;

Η μία εξήγηση σαφώς, είναι αυτή. Όντως, κατάφερε στο 1800 να είναι μητέρα οκτώ παιδιών, να στηρίξει τον σύζυγό της στην περίοδο της συναισθηματικής του κατάρρευσης και παράλληλα να είναι η πιο πετυχημένη πιανίστρια μάλλον όλου του κόσμου. Πολλοί μουσικοί καταλήγουν ότι ήταν από τις καλύτερες πιανίστριες που υπήρξαν ποτέ. Κατάφερε να ξεπεράσει τις προκαταλήψεις της εποχής της. Τότε, μία γυναίκα μπορούσε να είναι μουσικός και ερμηνεύτρια μέχρι να παντρευτεί. Από τον γάμο και μετά, η προσοχή της στρεφόταν στο σπιτικό της. Επίσης, υπήρχε η προκατάληψη ότι μια γυναίκα δεν μπορούσε να συνθέσει γιατί η ενέργεια που χρειαζόταν για να γίνει αυτό θα της αφαιρούσε από την ενέργεια που χρειαζόταν για να μεγαλώσει το παιδί της. Μια προκατάληψη που αφορούσε στην μήτρα. Ότι στην γυναίκα η μήτρα υπάρχει καθαρά για να κάνει παιδιά και όχι με την έννοια της μήτρας για δημιουργία. Το επίτευγμα της Κλάρα Σούμαν είναι τεράστιο γιατί κατάφερε να ξεπεράσει αυτές τις προκαταλήψεις. Είναι υπερμαριονέτα γι΄αυτούς τους λόγους. Από την άλλη, αυτός ο όρος είναι ένα ευφυές τέχνασμα της Μαρίας Γιαγιάννου. Τον όρο υπερμαριονέτα τον απαντάμε από πολύ παλιά στην ιστορία του θεάτρου. Ωστόσο, ο λόγος που μπήκε στον υπότιτλο της παράστασης είναι πως όταν πρόκειται για μία τόσο επιδέξια μουσικό, αυτόματα γεννιούνται ερωτήματα σε σχέση με την έννοια του ταλέντου. Τι είναι ταλέντο; Ποιος κινεί τα νήματα στο ταλέντο; Έχει συνείδηση ένας τόσο κορυφαίος καλλιτέχνης του ταλέντου του;

Ο Σούμαν και η Κλάρα ερωτεύτηκαν πολύ νωρίς και είχαν μία έντονη σχέση, η οποία με τον χρόνο αντιμετώπισε την φθορά. Είναι ο έρωτας κάτι που προκύπτει αυθόρμητα; Κάθε σχέση είναι καταδικασμένη στην φθορά του χρόνου;

Θα μιλήσω αρχικά για την Κλάρα και τον Ρόμπερτ και μετά θα αποπειραθώ να το γενικεύσω. Η Κλάρα Σούμαν και ο Ρόμπερτ ερωτεύτηκαν πολύ. Ο πατέρας της Κλάρα, επειδή ο Σούμαν είχε έναν τραυματισμό στο παράμεσο δάχτυλο, καταλάβαινε ότι δεν θα γίνει ποτέ ένας βιρτουόζος πιανίστας. Επειδή έβλεπε την ανατέλλουσα καριέρα της κόρης του, δεν ήθελε να εγκρίνει τον γάμο. Κατά τον νόμο της Σαξονίας τότε, δεν μπορούσε κάποιος να παντρευτεί εάν δεν είχε την έγκριση του πατέρα, εκτός αν τον πήγαινε στα δικαστήρια και έδινε η έδρα την άδεια. Ερωτεύτηκαν λοιπόν τόσο πολύ, που πήγαν στα δικαστήρια. Ήταν τόσο ισχυροί οι μάρτυρες που υποστήριξαν τον Ρόμπερτ και την Κλάρα –ο Λιστ, ο Μέντελσον, σπουδαίοι συνθέτες, πανεπιστημιακοί- που αυτόματα το δικαστήριο έδωσε την άδεια. Αυτό που μετά μπορούμε να ονομάσουμε φθορά στον έρωτα τους βρίσκεται στο γεγονός ότι έχουμε δύο ομότεχνους στο ίδιο σπίτι που όσο αγαπούν ο ένας τον άλλον αγαπούν και την τέχνη τους. Ο Σούμαν ήθελε απεγνωσμένα να συνθέσει και η Κλάρα απεγνωσμένα να παίξει. Υπήρχε μόνο ένα πιάνο στο σπίτι και ο Σούμαν το μονοπωλούσε. Άφηνε την Κλάρα να παίζει μόνο μία ώρα. Επίσης όταν η Κλάρα ξεκίνησε τις περιοδείες της έγινε πιο διάσημη από τον ίδιο. Μέσα σ΄όλη αυτήν την αγάπη και τον έρωτα αφομοιώθηκε και η ποιότητα της ζήλιας. Αυτό όντως, άρχισε να διαταράσσει την δομή της σχέσης τους. Το μεγαλύτερο εμπόδιο, η μεγαλύτερη φθορά ήταν η κατάρρευση του ψυχισμού του Σούμαν, όταν πια σιγά-σιγά άρχισε να φλερτάρει με το λυκόφως και να περνά στην απέναντι όχθη. Εκεί πια, όσο κι αν ο έρωτας ήταν πολύ δυνατός μεταξύ τους, έχουμε μια ψυχική ασθένεια. Αν επιχειρούσα να το γενικεύσω, θα έλεγα κάτι αισιόδοξο. Θεωρώ πως ο σύντροφός μας είναι το σπουδαιότερο δώρο που μπορεί να μας κάνει η ζωή και αυτό για μένα είναι αμετάκλητη θέση. Οφείλουμε, κατά μία έννοια, να αντιμετωπίζουμε τον σύντροφό μας σαν μία περιπέτεια ερωτική που κρατάει μια ζωή. Θέλω να πιστεύω πως όσο δεχόμαστε τον άλλο όπως είναι και όσο τον αφήνουμε να ζήσει την ζωή που ονειρεύεται, τόσο κρατιέται ο έρωτας ζωντανός και γλιτώνει από τα κύματα της φθοράς.

Ο Σούμαν ήταν μία ιδιοφυΐα. Αφενός που έγκειται η ιδιοφυΐα και αφετέρου, αν η ιδιοφυΐα σημαίνει ευαισθησία, δεν οδηγούμαστε αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μπορεί να συμπορευτεί με ευκολία με αυτόν τον κόσμο;

Η εξήγηση της ασθένειας του Σούμαν είναι αρκετά σύνθετη και πολυεπίπεδη. Κατ΄αρχάς υπήρχε ιστορικό ασθένειας στην οικογένειά του. Η αδερφή του αυτοκτόνησε έχοντας και η ίδια ψυχισμό διαταραγμένο. Όσον αφορά στην ιδιοφυΐα, έχει ένα χαρακτηριστικό ο Σούμαν. Από όλους τους συνθέτες της Ρομαντικής περιόδου, είναι ο λιγότερο εξωστρεφής. Αυτόματα, είναι ο πιο εσωτερικός. Θα μπορούσαμε να πούμε ο πιο ευαίσθητος και ο πιο προσωπικός –αυτός είναι και ένας από τους λόγους που για μένα είναι μια τόσο ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία της μουσικής- . Παράλληλα, ειδικά στις πρώτες του συνθέσεις ήταν αδιανόητα τολμηρός. Τότε ο Μπετόβεν ήταν για όλους ο καλύτερος. Ο Σούμαν κατάφερε να έχει αντιστίξεις και τέτοιες τολμηρές αχρονικότητες που στην εποχή του ήταν αδιανόητες. Επίσης, η ιδιοφυΐα του έγκειται και στην προσωπική του σφραγίδα. Ο Σούμαν είναι ο μόνος μουσικός που μέσα σε ελάχιστα μέτρα μπορεί να είναι από τη μία αδιανόητα ευαίσθητος και από την άλλη φλεγόμενος και πυρετώδης. Αν τώρα ιδιοφυΐα και τρέλα πάνε χέρι- χέρι, είναι κάτι που περνάει από όλων μας το μυαλό. Ταλέντο είναι να ισορροπήσεις λογική και ευαισθησία. Αν είσαι υπερβολικά ευαίσθητος φλερτάρεις με την τρέλα. Αν είσαι υπερβολικά λογικός φλερτάρεις με την ψυχρότητα. Η τέχνη μοιάζει να χρειάζεται και τα δύο σε υγιή ποσόστωση. Ίσως κάπου ο Σούμαν φλέρταρε περισσότερο με την μία όχθη περισσότερο από την άλλη.

«Η μουσική δίνει ήχο σ΄αυτά που είναι καλύτερο να μένουν στην σιωπή». Ποια είναι αυτά;

Αυτή είναι μία πολύ διάσημη φράση της Κλάρα και η βασική μου πρόθεση για αυτήν την παράσταση. Η πρόθεση αυτής της παράστασης ήταν να βάλω ήχο σ΄αυτά που πρέπει να μείνουν στην σιωπή. Όχι μόνο τον ήχο των συνθέσεων του Σούμαν, αλλά να έχω τον ήχο του λόγου. Για αυτό ανέθεσα στην Μαρία Γιαγιάννου να γράψει όλα αυτά που έμειναν στην σιωπή. Σκέψεις και βιογραφικά στοιχεία που φωτίζουν την μουσική σε πληρέστερη έκταση. Αναρωτιόμουν πως θα ήταν να γνωρίζει ο θεατής ότι αυτή η μελωδία είναι η τελευταία που έγραψε ποτέ ο Σούμαν πριν πέσει στον Ρήνο ή πως θα ήταν να ξέρει ο θεατής ότι μια άλλη μελωδία την συνέθεσε από ασυγκράτητο και απροσμέτρητο έρωτα για την Κλάρα. Σκεφτόμουν  πως θα είναι να παντρευτεί ο λόγος με την μουσική. Αρκεί από μόνη της η μουσική; Τι άλλες πληροφορίες μπορεί να αντέξει; Αν της προσθέσεις και το φάσμα του ήχου του λόγου, τι θα δημιουργηθεί στο τέλος; Αυτή η φράση είναι το βασικό μου στοίχημα.

Από όλα αυτά που μελέτησες, τι είναι το πιο ενδιαφέρον που ανακάλυψες;

Το πρώτο που σκέφτομαι είναι η αδιανόητη αγάπη που είχαν μεταξύ τους. Παρόλα τα εμπόδια, η τάση τους ήταν η σύνδεση. Και όχι ο χωρισμός. Επειδή αυτό ταυτίζεται πολύ με την δική μου κοσμοθεωρία για την ζωή –ότι η φυσική τάση του ανθρώπου είναι η σύνδεση και η απόπειρα να βιώσει την ενωτική εμπειρία-, νομίζω γι΄αυτό με τράβηξε τόσο πολύ.

Το κείμενο που προέκυψε από αυτήν την δουλειά είναι κοντά σε αυτά που αισθάνεσαι;

Είναι περίπου τρεις δισεκατομμύρια φορές καλύτερο. Η συγγραφέας βασίστηκε στις βιογραφίες τους, στην αλληλογραφία τους, μελέτησε την εποχή και ως γυναίκα δημιουργός και η ίδια πλησίασε την ψυχοσύνθεση της Κλάρα.

Υπάρχει κάποια φράση που ξεχωρίζεις από το κείμενο;

Αυτήν την στιγμή σκεφτομαί το σημείο που λέει: «Η μεγαλύτερη αλχημεία δεν είναι να μετατρέψεις τον χαλκό σε χρυσάφι, αλλά τον λόγο σε μουσική».

Φωτογραφίες: Παντελή Μπαλής, Contact

Κλάρα Σούμαν
Τα χαρισματικά πρόσωπα μιας υπερμαριονέτας

Σύλληψη – Σκηνοθεσία: Μιλτιάδης Φιορέντζης

Παράσταση για μια πιανίστρια, έναν βαρύτονο και δύο ηθοποιούς